Styl zakopiański — czym jest, kto go stworzył i gdzie go zobaczyć

Styl zakopiański nie jest tym samym co „drewniany dom w górach”. To świadomie zaprojektowany język architektoniczny, w którym elementy góralskiej chałupy — wysoki kamienny podmurek, konstrukcja zrębowa, stromy dach, snycerskie zdobienia — zostały przeniesione na skalę willi, kaplicy czy pensjonatu i uzupełnione o dopracowane wnętrza, meble i tkaniny. Jego twórcą był Stanisław Witkiewicz (1851–1915), malarz i krytyk sztuki, ojciec Witkacego.

Witkiewicz nie był z wykształcenia architektem. Do projektowania doszedł od strony malarstwa i badania miejscowej tradycji ciesielskiej, a jego pomysł miał wyraźny cel ideowy: w kraju bez własnego państwa stworzyć styl, który byłby rozpoznawalnie polski. Podhale wybrał dlatego, że widział w nim najlepiej zachowaną, nieprzerwaną tradycję budowlaną.

Skąd wziął się styl zakopiański

W drugiej połowie XIX wieku Zakopane szybko zmieniało się z górskiej wsi w modną miejscowość klimatyczną, między innymi dzięki działalności lekarza Tytusa Chałubińskiego. Razem z gośćmi przyjechała moda budowlana: wille stawiano w stylizacji szwajcarskiej i tyrolskiej, obcej temu miejscu. Witkiewicz uznał to za architektoniczne nieporozumienie i zaproponował alternatywę opartą na tym, co stało tu od pokoleń.

Grunt pod ten pomysł przygotowały badania nad budownictwem ludowym Podhala, w tym praca Władysława Matlakowskiego wydana w 1892 roku. Sam styl szybko wyszedł poza architekturę: objął meble, sprzęty, tkaniny i zdobnictwo, a w kolejnych latach stał się przedmiotem głośnego sporu — gdy na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 roku Edgar Kováts pokazał własną wersję „sposobu zakopańskiego”, Witkiewicz ostro zaprotestował przeciwko takiemu wykorzystaniu nazwy.

Po czym poznać styl zakopiański

• Wysoki podmurek z kamienia — najczęściej z otoczaków, wyraźnie oddzielający budynek od gruntu i chroniący drewno przed wilgocią.
• Konstrukcja zrębowa — ściany z układanych poziomo, ciosanych bali (płazów), łączonych w narożnikach.
• Wysoki, stromy dach o dużym nachyleniu, często z wystawkami i facjatami, kryjący poddasze użytkowe.
• Ganki i werandy na drewnianych słupach, wsparte na wyciętych zastrzałach.
• Rysie — wysunięte końce belek podpierających okap, jeden z najbardziej charakterystycznych detali.
• Pazdury i słoneczka — ozdobne zwieńczenia szczytów i promieniste rozety w deskach szczytowych.
• Snycerka i motywy regionalne — parzenice, gwiazdy, motywy roślinne przeniesione ze stroju i sprzętów na meble oraz elewacje.

Najważniejsze budynki — gdzie zobaczyć styl zakopiański

Najlepszym punktem startu jest Koliba — pierwszy budynek zrealizowany w tym stylu, zaprojektowany dla Zygmunta Gnatowskiego. Zachowały się w niej oryginalne wnętrza i meble, więc widać nie tylko bryłę, ale i to, jak Witkiewicz myślał o całości: od klamki i zydla po układ izby. Dopiero po tej wizycie różnice między stylem zakopiańskim a zwykłym drewnianym domem stają się oczywiste.

Kaplica w Jaszczurówce to z kolei najbardziej efektowny przykład przeniesienia stylu na budynek sakralny — z witrażami, snycerką i charakterystycznym dachem. Leży przy drodze w stronę Morskiego Oka, więc łatwo połączyć ją z wyjazdem w Tatry. Dom pod Jedlami na Kozińcu pozostaje w rękach prywatnych i ogląda się go z zewnątrz, ale położenie na stoku pokazuje, jak ważny w tym stylu był kamienny cokół.

Praktycznie: jak zaplanować zwiedzanie

1. Zacznij od Koliby przy Kościeliskiej — na spokojne zwiedzanie wystarczy 45–60 minut.
2. Przejdź ulicą Kościeliską obok najstarszych zakopiańskich chałup i Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku, żeby zobaczyć punkt wyjścia dla Witkiewicza.
3. Zajrzyj do willi Oksza przy Zamoyskiego, jeśli interesuje cię także malarstwo i sztuka przełomu wieków.
4. Kaplicę w Jaszczurówce dołóż w dniu wyjazdu w stronę Morskiego Oka albo Toporowej Cyrhli.
5. Sprawdź wcześniej godziny otwarcia oddziałów Muzeum Tatrzańskiego — bywają różne w sezonie i poza nim, a niektóre obiekty mają dzień wolny w tygodniu.

Częste błędy i mity

• „Każdy drewniany dom w Zakopanem to styl zakopiański.” Zdecydowana większość to zwykłe budownictwo drewniane albo późniejsze stylizacje.
• „Witkiewicz był architektem.” Był malarzem i krytykiem sztuki; projekty realizował we współpracy z miejscowymi cieślami.
• „Styl zakopiański to tylko architektura.” Obejmował też meble, sprzęty domowe, tkaniny i grafikę — miał być kompletnym językiem form.
• „To styl ludowy.” Powstał na bazie tradycji ludowej, ale był świadomym projektem inteligenckim, z konkretnym celem ideowym.
• „Wszystkie budynki Witkiewicza są w Zakopanem.” Realizacje i inspiracje tym stylem powstawały także poza Podhalem.

Styl zakopiański przetrwał w kilkudziesięciu budynkach, w muzealnych wnętrzach i — w rozcieńczonej formie — w wyobrażeniu o tym, jak „powinno” wyglądać Zakopane. Warto zobaczyć oryginały, choćby po to, żeby przestać mylić go z pierwszym lepszym pensjonatem obitym deskami.