Słownik gwary podhalańskiej i kultury Zakopanego

Baca

Starszy pasterz, kierownik szałasu i zwierzchnik pozostałych pasterzy. Odpowiada za powierzone mu stado owiec przez cały sezon wypasowy, organizuje dój i osobiście wyrabia sery — bundz, bryndzę i oscypki. Słowo przyszło do polszczyzny wraz z wołoskim osadnictwem pasterskim w Karpatach.

PrzykładBacę poznasz po tym, że to on siedzi przy watrze w bacówce i formuje ser, a nie po stroju.

Warto wiedziećBaca nie jest właścicielem owiec. Zwykle bierze je pod opiekę od kilkunastu czy kilkudziesięciu gospodarzy i rozlicza się z nimi serem lub pieniędzmi po zakończeniu sezonu.

Chałubiński Tytus

Tytus Chałubiński (1820–1889) — warszawski lekarz internista, który od lat 70. XIX wieku rozsławił Zakopane jako miejscowość klimatyczną i przyciągnął tu inteligencję z całej Polski. Organizował słynne wielodniowe „wycieczki bez programu” po Tatrach z góralskimi przewodnikami i kapelą. Bywa nazywany odkrywcą Zakopanego, choć wieś istniała długo przed nim.

Warto wiedziećPochowany jest na Pęksowym Brzyzku. W Zakopanem przy ulicy jego imienia stoi pomnik przedstawiający go razem z Sabałą, odsłonięty w 1903 roku.

Gazda

Gospodarz — właściciel gospodarstwa, ziemi i budynków. Żeńska forma to gaździna, a samo gospodarstwo to gazdówka; czasownik „gazdować” znaczy prowadzić gospodarstwo. Tytuł niesie ze sobą prestiż: gazda to człowiek samodzielny i zakorzeniony, w odróżnieniu od komornika czy najemnika.

Przykład„Ku gaździe” znaczy tyle co „do gospodarza”.

Harnaś

Herszt, przywódca bandy zbójnickiej. W kulturze Podhala postać na wpół legendarna: sprawiedliwy, odważny i hojny wobec biednych. Słowo spopularyzował balet Karola Szymanowskiego „Harnasie”, skomponowany w latach 20. XX wieku i oparty na motywach podhalańskich.

Honielnik

Najmłodszy w pasterskiej hierarchii — chłopiec, zwykle dziesięcio- czy kilkunastoletni, który zaganiał owce, pilnował, by nie rozeszły się po halach, i przynosił drewno do watry. Dla wielu górali była to pierwsza praca i wstęp do zostania juhasem.

Warto wiedziećNazwa pochodzi od czasownika „honić”, czyli poganiać, gonić.

Juhas

Pasterz owiec podległy bacy. Do jego zadań należał wypas, dój owiec trzy razy dziennie i pilnowanie stada przed drapieżnikami. Juhas był zatrudniany na jeden sezon — od wiosennego redyku do jesiennego powrotu z hal.

Warto wiedziećSłowo jest pochodzenia węgierskiego (juhász — pasterz owiec) i trafiło na Podhale szlakiem wołoskiego pasterstwa.

Sabała

Jan Krzeptowski-Sabała (1809–1894) — góralski gawędziarz, myśliwy, muzykant i przewodnik tatrzański, najbardziej znana postać dawnego Zakopanego. Grał na złóbcokach i opowiadał historie, które spisywali m.in. Henryk Sienkiewicz i Stanisław Witkiewicz. Był przewodnikiem i towarzyszem Tytusa Chałubińskiego.

Warto wiedziećBywa nazywany „Homerem Tatr”. Jego gawędy są dziś jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o dawnej gwarze i wyobraźni górali.

Zbójnik

Karpacki rozbójnik z XVII–XVIII wieku, w tradycji ludowej idealizowany jako obrońca biednych okradający panów i kupców. Realnie zbójnictwo było przestępczością, często sezonową i uprawianą przez pasterzy. Najbardziej znanym zbójnikiem jest słowacki Juraj Jánošík, stracony w 1713 roku.

Warto wiedziećMotyw zbójnicki przetrwał w tańcu zbójnickim, w ornamentyce i w nazwach dań — stąd „placki po zbójnicku”.

Bryndza podhalańska

Miękki, kremowy ser owczy o wyrazistym, słonym smaku, powstający z rozdrobnionego i posolonego bundzu, który wcześniej dojrzewa kilka–kilkanaście dni. Produkuje się ją tylko w sezonie wypasowym, od wiosny do jesieni. Sprzedawana jest luzem, w kubkach lub kadziach, i nadaje się do smarowania pieczywa.

PrzykładBryndza z bazarku ma smak zmienny w sezonie — im później, tym zwykle ostrzejsza.

Warto wiedziećBryndza podhalańska była pierwszym polskim produktem wpisanym na unijną listę Chronionych Nazw Pochodzenia (ChNP) — w 2007 roku.

Bundz

Świeży, niedojrzały ser podpuszczkowy z mleka owczego, biały i łagodny, o zwartej, lekko gąbczastej konsystencji. Powstaje jako pierwszy etap przerobu mleka w bacówce, jeszcze przed oscypkiem i bryndzą. Jada się go świeży, bo szybko się psuje.

PrzykładJeśli chcesz spróbować mleka owczego bez wędzonego, mocnego smaku — poproś o bundz, nie o oscypka.

Warto wiedziećBundz to półprodukt: po kilkunastu dniach dojrzewania, rozdrobnieniu i posoleniu staje się bryndzą.

Gołka

Wędzony ser o kształcie zbliżonym do oscypka, ale z gładką, pozbawioną ornamentu powierzchnią — wyrabiany zwykle z mleka krowiego i bez rzeźbionej formy. Jest tańszy i produkowany przez cały rok, także poza sezonem wypasowym.

Warto wiedziećWiększość „oscypków” sprzedawanych turystom na straganach to w rzeczywistości gołka lub podobny ser krowi. Prawdziwy oscypek jest dostępny tylko od wiosny do jesieni i kosztuje wyraźnie więcej.

Herbata po góralsku

Gorąca herbata z dodatkiem mocnego alkoholu — najczęściej śliwowicy lub spirytusu — dosładzana miodem albo sokiem malinowym. Podawana w schroniskach i karczmach jako napój rozgrzewający po zejściu ze szlaku.

Warto wiedziećAlkohol rozszerza naczynia krwionośne i daje uczucie ciepła, ale przyspiesza wychłodzenie organizmu. Na szlaku i przed zejściem to zły pomysł — dopiero po powrocie.

Kwaśnica

Zupa gotowana na kwasie z kiszonej kapusty i wywarze z wędzonego mięsa — najczęściej żeberek, rzadziej baraniny. Klasyczna kwaśnica jest bardzo oszczędna w składnikach: kapusta, mięso, woda, czasem ziemniaki i pieprz. Kwaśny, wyrazisty smak to jej cecha rozpoznawcza.

PrzykładPrawdziwa kwaśnica nie zawiera śmietany, marchewki ani kiełbasy — to już bigos w płynie.

Moskol

Placek z gotowanych, przetartych ziemniaków wymieszanych z mąką i solą, pieczony na suchej blasze lub płycie kuchni węglowej. Kiedyś codzienne pieczywo góralskich domów, dziś podawany z masłem, bryndzą albo smalcem.

Warto wiedziećMoskola nie smaży się na tłuszczu — to odróżnia go od placków ziemniaczanych.

Oscypek

Twardy, wędzony ser o charakterystycznym kształcie podwójnego stożka (wrzeciona) i wytłoczonym ornamencie. Wyrabia się go z mleka owiec rasy polska owca górska, z dopuszczalnym dodatkiem mleka krowiego, formuje w rzeźbionych drewnianych formach, soli w solance i wędzi zimnym dymem. Produkcja odbywa się wyłącznie w sezonie wypasowym, od wiosny do jesieni.

PrzykładŚwieży oscypek jest sprężysty i lekko piszczy pod nożem; suchy jak kamień był długo przechowywany.

Warto wiedziećOscypek jest chroniony w Unii Europejskiej jako Chroniona Nazwa Pochodzenia (ChNP) od 2008 roku. Poprawna pisownia to „oscypek”, choć spotyka się też regionalną formę „oszczypek”.

Placki po zbójnicku

Placki ziemniaczane podane z gulaszem mięsnym, zwykle wieprzowym lub wołowym, często z dodatkiem sosu, papryki i śmietany. To danie restauracyjne, a nie tradycyjna potrawa pasterska — powstało jako pozycja menu w karczmach regionalnych.

Warto wiedziećNazwa jest marketingowa. W dawnej kuchni podhalańskiej mięso jadano rzadko, a podstawą były ziemniaki, kapusta, mleko i ser.

Redykołka

Mały wędzony serek owczy wyrabiany z resztek masy pozostałej po formowaniu oscypków. Formuje się go ręcznie w kształty zwierzątek, ptaszków, serc czy wianuszków. Tradycyjnie był podarunkiem — dawano go dzieciom i gospodyniom przy jesiennym redyku.

Warto wiedziećRedykołka również ma unijną Chronioną Nazwę Pochodzenia, przyznaną w 2009 roku. Nazwa pochodzi od redyku, czyli powrotu owiec z hal.

Żentyca

Serwatka pozostająca po odcedzeniu bundzu, podgrzewana i pita jako lekko kwaskowaty, orzeźwiający napój. W dawnym gospodarstwie pasterskim była codziennym pożywieniem juhasów i niczego z niej nie marnowano.

PrzykładŻentycę dostaniesz właściwie tylko w czynnej bacówce w sezonie — nie jest to produkt sklepowy.

Warto wiedziećUchodziła za napój leczniczy; w XIX wieku kuracje żentycowe zalecano gościom przyjeżdżającym w Tatry na leczenie klimatyczne.

Basy

Instrument smyczkowy kapeli podhalańskiej, wielkością i budową zbliżony do wiolonczeli, ale grany prościej — dostarcza rytmicznego, burdonowego podkładu. Wraz z prymem i sekundem tworzy klasyczny skład góralskiej kapeli.

Ciupaga

Laska pasterska zakończona metalową głowicą w kształcie niewielkiej siekierki, o trzonku długości mniej więcej metra. Służyła jednocześnie jako podpora w terenie, narzędzie i broń. Dziś jest elementem stroju odświętnego i rekwizytem tańca zbójnickiego.

Warto wiedziećCiupagi sprzedawane na straganach to pamiątki — pełnowymiarowa ciupaga bywa w świetle przepisów traktowana jak niebezpieczne narzędzie, więc nie noś jej po mieście ani nie wnoś na imprezy masowe.

Cucha

Wierzchnie okrycie z grubego sukna, zwykle brązowego lub białego, zdobione haftem przy brzegach i przy rękawach. Górale często noszą ją zarzuconą na ramiona, nie wkładając rąk w rękawy — to charakterystyczny sposób noszenia, a nie niedbałość.

Dudy podhalańskie

Dawny instrument dęty z workiem powietrznym, zwany też kozą — ze względu na skórę koźlą, z której robiono zbiornik. Przed upowszechnieniem się skrzypiec dudy razem ze złóbcokami stanowiły podstawę muzyki pasterskiej na Podhalu.

Warto wiedziećDziś dudy są rzadkością — usłyszysz je głównie na festiwalach folklorystycznych, a nie w karczmach.

Gorset

Dopasowany, usztywniony element kobiecego stroju góralskiego, zakładany na białą koszulę i sznurowany lub spinany z przodu. Zdobiony jest haftem — najczęściej motywami kwiatowymi — oraz cekinami i koralikami.

Kapelusz z muszelkami

Czarny filcowy kapelusz o niskiej główce i płaskim rondzie, opasany skórzanym rzemieniem gęsto naszytym drobnymi białymi muszelkami. To najbardziej rozpoznawalny element męskiego stroju podhalańskiego.

Warto wiedziećMuszelki to kauri — muszle ślimaków morskich z ciepłych mórz, na Podhale trafiały drogą handlową. Ich obecność w stroju pasterskim w środku Karpat mówi sporo o dawnych szlakach wymiany.

Kierpce

Skórzane chodaki wykonywane tradycyjnie z jednego kawałka skóry, marszczone i wiązane wokół stopy i kostki długimi rzemykami zwanymi nawłokami. Nosi się je na grubą wełnianą skarpetę lub onucę.

Warto wiedziećKierpce nie mają obcasa ani sztywnej podeszwy — to obuwie do chodzenia po trawie i miękkim gruncie, nie po asfalcie i nie na szlak.

Parzenica

Haftowany ornament naszywany po obu stronach rozporka męskich portek, zbudowany z motywu serca i zawijasów. Jest jednym z najsilniejszych znaków rozpoznawczych stroju podhalańskiego i trafił do logotypów, pamiątek i grafiki regionalnej.

Warto wiedziećKształt i liczba elementów parzenicy różniły się między wsiami i pozwalały rozpoznać, skąd pochodzi noszący.

Portki góralskie

Obcisłe spodnie z białego lub kremowego sukna, zdobione parzenicami przy rozporku i wypustkami wzdłuż szwów. Wkłada się je do kierpców lub butów z cholewami. Wersja odświętna jest bogato haftowana, robocza — skromna.

Serdak

Kożuszek bez rękawów, noszony futrem do wewnątrz, ze skórzanym wierzchem zdobionym haftem i aplikacjami. Ciepły i wygodny w pracy, bo nie krępuje ramion — stąd jego popularność wśród pasterzy.

Spinka

Metalowa, najczęściej mosiężna ozdoba spinająca kołnierzyk męskiej koszuli pod szyją, zamiast guzika. Bywa łańcuszkowa, z dwóch połączonych tarczek. Element codzienny, ale zdobiony.

Tybetka

Wełniana chusta w duże kwiaty, z frędzlami, wiązana pod brodą lub zarzucana na ramiona — element kobiecego stroju góralskiego. Nazwa pochodzi od tybetu, czyli cienkiej wełnianej tkaniny, z której chusty wyrabiano.

Złóbcoki

Archaiczne góralskie skrzypce, wydrążone (wyżłobione) z jednego kawałka drewna, o wąskim pudle i ostrzejszym, bardziej przenikliwym brzmieniu niż skrzypce klasyczne. Zwane też gęślikami.

Warto wiedziećNa złóbcokach grywał Sabała — dlatego instrument jest dziś silnie kojarzony właśnie z nim.

Grań

Ostra, wąska krawędź górska łącząca sąsiednie szczyty, opadająca stromo po obu stronach. Granie tatrzańskie bywają eksponowane i wymagają doświadczenia — poruszanie się po nich to już teren wspinaczkowy lub szlak ubezpieczony łańcuchami.

Hala

Wysokogórska łąka położona powyżej górnej granicy lasu, użytkowana pastersko. Nazwa dotyczy terenu wypasowego, a nie po prostu polany — stąd hala Gąsienicowa czy hala Kondratowa.

Warto wiedziećW polskich Tatrach prowadzi się dziś tylko tzw. wypas kulturowy — ograniczony, na wyznaczonych halach, po to by utrzymać krajobraz i tradycję, a nie dla produkcji na skalę przemysłową.

Halny

Ciepły, suchy i bardzo porywisty wiatr fenowy, wiejący od strony południowej przez grzbiet Tatr i opadający na Podhale. Występuje najczęściej jesienią i wiosną. Porywy potrafią przekraczać 100–150 km/h, łamiąc drzewa i zrywając dachy.

PrzykładPrzy halnym zamykane bywają szlaki i koleje linowe — sprawdź komunikaty TPN i przewoźnika przed wyjazdem w góry.

Warto wiedziećHalny bywa też obwiniany o bóle głowy, bezsenność i rozdrażnienie. Katastrofalny halny z maja 1968 roku powalił w Tatrach ogromne połacie lasu.

Kosodrzewina

Krzewiasta sosna górska tworząca zwarte, trudne do przejścia zarośla powyżej górnej granicy lasu, mniej więcej między 1550 a 1800 m n.p.m. Zwana też kosówką. Chroni stoki przed erozją i lawinami, dlatego jest objęta ochroną.

PrzykładSkrótu przez kosodrzewinę nie da się zrobić — gałęzie rosną skośnie w dół stoku i skutecznie blokują przejście.

Kozica

Górski ssak z rodziny wołowatych, doskonale przystosowany do stromego terenu skalnego. W Tatrach żyje endemiczny podgatunek — kozica tatrzańska — występujący wyłącznie w tym paśmie. Jest symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego i podlega ścisłej ochronie.

PrzykładKozice najłatwiej wypatrzeć wcześnie rano w rejonie Kasprowego Wierchu, Świnicy i Doliny Pięciu Stawów.

Warto wiedziećPopulacja po obu stronach Tatr, polskiej i słowackiej, liczona jest wspólnie i w ostatnich latach wynosi około tysiąca kilkuset osobników.

Limba

Sosna limba — drzewo iglaste o pięciu igłach w pęczku, rosnące pojedynczo na granicy lasu i wśród skał, nierzadko w formach powyginanych przez wiatr. Rośnie wolno i dożywa setek lat. W Polsce podlega ścisłej ochronie.

Warto wiedziećNasiona limby roznosi orzechówka — ptak, który chowa je w zapasach i o części zapomina. Bez niej limba praktycznie nie odnawiałaby się w Tatrach.

Niedźwiedź brunatny

Największy drapieżnik Tatr, objęty ścisłą ochroną. Populacja po polskiej stronie liczy kilkadziesiąt osobników. Niedźwiedzie zwykle unikają ludzi, ale przyzwyczajone do jedzenia zostawianego przy szlakach i schroniskach stają się niebezpieczne.

PrzykładNie zostawiaj resztek jedzenia na szlaku ani przy schronisku i nie dokarmiaj zwierząt — to działa na ich szkodę.

Perć

Stroma, wąska ścieżka w terenie skalnym, często wydeptana pierwotnie przez zwierzęta lub pasterzy. W nazewnictwie tatrzańskim najbardziej znana jest Orla Perć.

Piarg

Rumowisko luźnych, ostrokrawędzistych odłamków skalnych gromadzące się u podnóża ścian i w żlebach, powstałe z wietrzenia skał. Chodzenie po piargach jest męczące i ryzykowne, bo materiał osuwa się pod nogami.

Przełęcz

Wyraźne obniżenie w grani między dwoma szczytami, zwykle najdogodniejsze miejsce przejścia z jednej doliny do drugiej. Przez przełęcze prowadzi większość tatrzańskich szlaków łączących doliny.

Regle

Piętra leśne w Tatrach. Regiel dolny sięga mniej więcej 1250 m n.p.m. i tworzą go buki, jodły i świerki; regiel górny, do około 1550 m n.p.m., to już prawie wyłącznie świerczyna. Powyżej zaczyna się piętro kosodrzewiny.

PrzykładDroga pod Reglami to popularna, łatwa trasa spacerowa u podnóża Tatr, dobra na dzień z gorszą pogodą.

Siklawa

Gwarowe określenie wodospadu. Największa jest Wielka Siklawa, o wysokości około 70 metrów, którą Roztoka spływa z Doliny Pięciu Stawów Polskich do Doliny Roztoki — to najwyższy wodospad w polskich Tatrach.

Warto wiedziećMniejsza Siklawica w Dolinie Strążyskiej jest dostępna łatwym, krótkim spacerem od Zakopanego.

Szarotka alpejska

Niewielka roślina o białych, filcowato owłosionych przylistkach układających się w gwiazdę, rosnąca na wapiennych skałach i półkach skalnych. W Polsce jest objęta ścisłą ochroną. Owłosienie chroni ją przed utratą wody i silnym promieniowaniem.

Warto wiedziećZrywanie szarotki jest zabronione i było jedną z pierwszych przyczyn wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin w Tatrach.

Świstak

Gryzoń z rodziny wiewiórkowatych żyjący w piętrze hal i kosodrzewiny, w koloniach kopiących rozbudowane nory. W Tatrach występuje odrębny podgatunek. Zimę spędza w hibernacji trwającej około sześciu–siedmiu miesięcy. Podlega ścisłej ochronie.

PrzykładŚwistaka usłyszysz, zanim go zobaczysz — ostrzega kolonię przenikliwym gwizdem.

Warto wiedziećWybudzenie hibernującego świstaka kosztuje go ogromne zapasy energii i może być śmiertelne — dlatego zimą nie schodzi się ze szlaków w rejonach ich kolonii.

Turnia

Skalisty, ostro zarysowany wierzchołek lub skalna baszta w grani. Nazwa pojawia się w wielu tatrzańskich toponimach, jak Myślenickie Turnie czy Zamarła Turnia.

Upłaz

Trawiaste, łagodnie nachylone zbocze lub trawiasta półka w terenie skalnym. Upłazy były dawniej wypasane, bo dawały trawę tam, gdzie las już nie rósł.

Warto wiedziećMokra lub oblodzona trawa na upłazie bywa groźniejsza od skały — to jedna z częstszych przyczyn wypadków w Tatrach.

Żleb

Stroma, wcięta w zbocze rynna skalna, którą spływa woda, materiał skalny i śnieg. Żlebami schodzą lawiny, dlatego zimą przecinanie ich jest niebezpieczne, a latem grozi w nich spadanie kamieni.

Atma

Drewniana willa przy ulicy Kasprusie w Zakopanem, w której w pierwszej połowie lat 30. XX wieku mieszkał Karol Szymanowski. Dziś mieści się w niej muzeum poświęcone kompozytorowi, oddział Muzeum Narodowego w Krakowie.

Warto wiedziećTo w Zakopanem Szymanowski pracował nad baletem „Harnasie”, w którym wykorzystał melodykę podhalańską.

Chochołów

Wieś na Podhalu, kilkanaście kilometrów na zachód od Zakopanego, znana z zachowanej drewnianej zabudowy — rzędu XIX-wiecznych chałup z bielonymi bali. Działa tu Muzeum Powstania Chochołowskiego, upamiętniające zryw z 1846 roku.

Warto wiedziećTradycyjnie raz do roku gospodynie szorowały ściany chałup, stąd ich jasny kolor.

Czarny Staw pod Rysami

Jezioro polodowcowe leżące około 1583 m n.p.m., nad Morskim Okiem, o głębokości sięgającej kilkudziesięciu metrów. Podejście znad Morskiego Oka zajmuje mniej więcej pół godziny i jest dobrym uzupełnieniem tej wycieczki.

Warto wiedziećZnad Czarnego Stawu zaczyna się szlak na Rysy — najtrudniejszy odcinek dopiero się tu zaczyna.

Dolina Chochołowska

Największa i najdłuższa dolina po polskiej stronie Tatr, o długości około 10 km, dostępna szeroką, łagodną drogą — także rowerem i konnym wozem. Kończy się Polaną Chochołowską ze schroniskiem.

PrzykładWiosną, zwykle w kwietniu i na początku maja, polana zakwita krokusami — wtedy jest tu bardzo tłoczno.

Warto wiedziećTo najlepszy wybór dla rodzin z małymi dziećmi i wózkami: mało przewyższenia, szeroka droga, długość do wyboru.

Dolina Kościeliska

Wapienna dolina w Tatrach Zachodnich, jedna z najpiękniejszych i najłatwiej dostępnych. Po drodze mija się Bramę Kraszewskiego, Wąwóz Kraków i udostępnioną turystycznie Jaskinię Mroźną, a szlak kończy się przy Smreczyńskim Stawie i schronisku na Hali Ornak.

Warto wiedziećDo Jaskini Mroźnej trzeba mieć własne światło i ciepłą kurtkę — w środku jest kilka stopni powyżej zera przez cały rok.

Dolina Pięciu Stawów Polskich

Wysokogórska dolina z zespołem jezior polodowcowych, otoczona graniami Tatr Wysokich. Stoi tu schronisko położone około 1670 m n.p.m. — najwyżej położone schronisko górskie w Polsce. Dojście najczęściej z Palenicy Białczańskiej przez Dolinę Roztoki lub od Morskiego Oka.

Warto wiedziećSchronisko nie ma dojazdu drogowego — całe zaopatrzenie dociera pieszo lub helikopterem, stąd wyższe ceny.

Dolina Strążyska

Krótka, łatwa dolina zaczynająca się praktycznie na skraju Zakopanego, z Wodospadem Siklawica na końcu. Dojście od centrum zajmuje kilkadziesiąt minut, bez trudności technicznych.

PrzykładTo najlepszy wybór, gdy zostały ci dwie–trzy godziny i chcesz zobaczyć Tatry bez wyprawy.

Giewont

Masyw nad Zakopanem, którego najwyższy wierzchołek — Wielki Giewont — ma 1894 m n.p.m. Z Zakopanego sylwetka masywu przypomina leżącą postać, stąd popularne określenie „śpiący rycerz”. Na szczycie stoi stalowy krzyż o wysokości 15 metrów, ustawiony w 1901 roku.

PrzykładNajpopularniejsze podejścia prowadzą z Kuźnic przez Halę Kondratową i z Doliny Strążyskiej przez Przełęcz w Grzybowcu; ostatni odcinek jest ubezpieczony łańcuchami i bywa mocno zatłoczony.

Warto wiedziećMetalowy krzyż i łańcuchy sprawiają, że szczyt jest wyjątkowo groźny przy burzy. Wyjście musisz zaplanować tak, by zejść ze szczytu przed popołudniowymi burzami — te w Tatrach latem są regułą, nie wyjątkiem.

Gubałówka

Wzniesienie o wysokości 1126 m n.p.m. po północnej stronie Zakopanego, z najbardziej znanym widokiem na panoramę Tatr. Na górę prowadzi kolej linowo-terenowa kursująca od 1938 roku; jest też szlak pieszy i wyciąg krzesełkowy na sąsiednie Butorowy Wierch.

PrzykładGubałówka jest łatwo dostępna z wózkiem i z małym dzieckiem — to najprostszy sposób, by zobaczyć całe Tatry naraz bez wchodzenia w góry.

Warto wiedziećWidok jest najlepszy rano i wieczorem; w środku dnia panorama często ginie w zamgleniu.

Kasprowy Wierch

Szczyt o wysokości 1987 m n.p.m. w grani głównej Tatr, na granicy polsko-słowackiej. Prowadzi na niego kolej linowa z Kuźnic, uruchomiona w 1936 roku i kursująca w dwóch odcinkach z przesiadką na Myślenickich Turniach. Na szczycie działa wysokogórskie obserwatorium meteorologiczne.

PrzykładBilety na kolej najlepiej rezerwować online z wyprzedzeniem — w sezonie pula na dany dzień wyczerpuje się rano.

Warto wiedziećNa górze bywa kilkanaście stopni chłodniej niż w Zakopanem i wieje. Kurtka i czapka są potrzebne nawet w lipcu.

Koliba

Willa przy ulicy Kościeliskiej w Zakopanem — pierwszy budynek zrealizowany w stylu zakopiańskim według projektu Stanisława Witkiewicza, powstały w latach 1892–1893 dla Zygmunta Gnatowskiego. Dziś mieści Muzeum Stylu Zakopiańskiego, oddział Muzeum Tatrzańskiego.

Warto wiedziećTo najlepsze miejsce, żeby zobaczyć, czym styl zakopiański różni się od zwykłej drewnianej chałupy — wnętrza zachowały oryginalne meble projektu Witkiewicza.

Krupówki

Główny deptak Zakopanego o długości ponad kilometra, ciągnący się od okolic ulicy Kościeliskiej po Rondo Kuźnickie. Skupia sklepy, karczmy, stragany i większość atrakcji turystycznych miasta. To najbardziej zatłoczone miejsce w Zakopanem i punkt, do którego trafia praktycznie każdy przyjezdny.

PrzykładPod numerem 60 przy Krupówkach działa Viral Park — kryty park rozrywki, czynny codziennie od 10:00 do 20:00.

Warto wiedziećCeny przy samych Krupówkach są wyraźnie wyższe niż kilka przecznic dalej. Za oscypka czy obiad zwykle zapłacisz mniej poza deptakiem.

Kuźnice

Dzielnica Zakopanego u wylotu Doliny Bystrej, dolna stacja kolei linowej na Kasprowy Wierch i początek szlaków na Halę Gąsienicową oraz Giewont. W XIX wieku był tu ośrodek hutniczy rodziny Homolacsów — stąd nazwa.

PrzykładDo Kuźnic dojedziesz busem lub dojdziesz pieszo z centrum w około 30–40 minut; parking na miejscu jest mały i drogi.

Mnich

Charakterystyczna skalna turnia o wysokości 2068 m n.p.m. nad Morskim Okiem, o sylwetce przypominającej zakapturzoną postać. Nie prowadzi na nią szlak turystyczny — wejście na wierzchołek wymaga wspinaczki.

Warto wiedziećMnich to jeden z najpopularniejszych obiektów wspinaczkowych w Tatrach i klasyczne miejsce nauki wspinania w skale.

Morskie Oko

Największe pod względem powierzchni jezioro w Tatrach, położone 1395 m n.p.m. w Dolinie Rybiego Potoku, o głębokości przekraczającej 50 metrów. Nad jeziorem stoi zabytkowe schronisko. To najczęściej odwiedzane miejsce w polskich Tatrach.

PrzykładDojście z parkingu na Palenicy Białczańskiej prowadzi asfaltową drogą o długości około 9 km i zajmuje mniej więcej dwie godziny w jedną stronę; alternatywą jest przejazd wozem konnym na większości trasy.

Warto wiedziećNazwa bierze się z dawnego przekonania, że jezioro ma podziemne połączenie z morzem. W szczycie sezonu na trasę wchodzi kilkanaście tysięcy osób dziennie — warto ruszyć bardzo wcześnie rano.

Nosal

Skaliste wzniesienie o wysokości 1206 m n.p.m. u wylotu Doliny Bystrej, tuż nad Zakopanem. Krótkie, ale strome podejście daje bardzo dobry widok na miasto i grzbiet Tatr. Dawniej działał tu ośrodek narciarski.

PrzykładWejście z Kuźnic lub od strony Cyrhli zajmuje około godziny — dobra opcja na pół dnia.

Orla Perć

Najtrudniejszy znakowany szlak turystyczny w polskich Tatrach, biegnący granią od Zawratu w rejon Krzyżnego. Wytyczono go w 1903 roku z inicjatywy księdza Walentego Gadowskiego. Trasa jest ubezpieczona łańcuchami i klamrami, mocno eksponowana, a na większości długości jednokierunkowa.

PrzykładSzlak nie jest przeznaczony dla osób bez doświadczenia w terenie eksponowanym i bez odporności na wysokość.

Warto wiedziećTo najbardziej wypadkowy szlak w Tatrach. Przy mokrej skale, oblodzeniu lub w burzę należy z niego zrezygnować.

Palenica Białczańska

Parking i punkt wejścia do Tatrzańskiego Parku Narodowego, od którego zaczyna się droga do Morskiego Oka i do Doliny Roztoki. Stąd prowadzi asfaltowa Droga Oswalda Balzera o długości około 9 km.

PrzykładMiejsca parkingowe kończą się w sezonie bardzo wcześnie rano; alternatywą jest bus z Zakopanego lub parkingi buforowe w Bukowinie i Brzegach.

Pęksowy Brzyzek

Stary Cmentarz przy ulicy Kościeliskiej w Zakopanem, założony w XIX wieku, dziś zabytkowa nekropolia z drewnianymi nagrobkami i rzeźbami. Spoczywają tu m.in. Sabała, Tytus Chałubiński, Stanisław Witkiewicz, Kornel Makuszyński i Władysław Hasior.

Warto wiedziećNagrobki są w większości drewniane i rzeźbione przez lokalnych artystów — cmentarz jest sam w sobie zbiorem sztuki ludowej.

Rysy

Szczyt o trzech wierzchołkach na granicy polsko-słowackiej; polski wierzchołek ma 2499 m n.p.m. i jest najwyższym punktem Polski. Najwyższy wierzchołek, przekraczający 2500 m, leży po stronie słowackiej. Szlak z Morskiego Oka jest długi, stromy i ubezpieczony łańcuchami.

PrzykładWejście z Palenicy Białczańskiej i powrót to całodniowa wyprawa na kilkanaście godzin — trzeba wyjść przed świtem.

Warto wiedziećPolski szlak na Rysy jest zamykany na zimę i otwierany dopiero, gdy zniknie śnieg i lód, zwykle późną wiosną. Sprawdź komunikaty TPN.

Świnica

Szczyt o wysokości 2301 m n.p.m. w grani głównej Tatr, między Kasprowym Wierchem a Zawratem. Szlak jest ubezpieczony łańcuchami i eksponowany, ale krótszy niż wyprawa na Rysy — bywa pierwszym „poważnym” szczytem tatrzańskim.

Tatrzański Park Narodowy

Park narodowy obejmujący polską część Tatr, utworzony w 1954 roku i zajmujący ponad 21 tysięcy hektarów. Obowiązują w nim bilety wstępu, nakaz poruszania się po wyznaczonych szlakach oraz zakazy dotyczące biwakowania, zbierania roślin i puszczania psów luzem.

PrzykładBilet kupisz przy wejściach do dolin, także bezgotówkowo; psy można wprowadzać tylko na kilka wyznaczonych tras.

Warto wiedziećPo słowackiej stronie granicy działa osobny park — TANAP — z własnym regulaminem, m.in. sezonowym zamykaniem szlaków wysokogórskich zimą.

Termy podhalańskie

Kompleksy basenów zasilanych wodami geotermalnymi wydobywanymi z głębokich odwiertów na Podhalu. Największe znajdują się w Chochołowie, Bukowinie Tatrzańskiej, Białce Tatrzańskiej i Szaflarach. Woda ma zwykle od kilkudziesięciu stopni w źródle i jest schładzana do temperatury kąpielowej.

PrzykładTo najpopularniejszy plan B na deszczowy dzień — dlatego przy złej pogodzie termy bywają przepełnione, a dojazd korkuje się po południu.

Wielka Krokiew

Skocznia narciarska w Zakopanem imienia Stanisława Marusarza, główny obiekt zawodów Pucharu Świata w skokach w Polsce. Ma punkt konstrukcyjny K-125 i rozmiar HS-140. Czynna jest także latem, na igelicie.

PrzykładPoza zawodami można wjechać wyciągiem na wieżę startową — widok obejmuje Zakopane i Tatry.

Zawrat

Przełęcz o wysokości 2159 m n.p.m. między Doliną Gąsienicową a Doliną Pięciu Stawów Polskich, jeden z najbardziej znanych punktów w Tatrach Wysokich. Podejście jest strome i ubezpieczone łańcuchami; stąd zaczyna się Orla Perć.

Warto wiedziećZejście z Zawratu po mokrej lub oblodzonej skale bywa trudniejsze niż podejście — to częsta przyczyna interwencji TOPR.

Bacówka

Szałas pasterski na hali, w którym baca mieszka przez sezon i wyrabia sery. Wewnątrz stoi kocioł nad watrą, są półki na sery i prycze; obok znajduje się koszar dla owiec. Dym z paleniska wędzi sery i konserwuje drewno.

PrzykładW czynnej bacówce można zwykle kupić bundz, bryndzę i oscypki prosto od bacy — to najpewniejsze źródło prawdziwego sera.

Warto wiedziećUwaga na nazewnictwo: wiele obiektów noclegowych i restauracji używa słowa „bacówka” marketingowo, nie mając nic wspólnego z wypasem.

Gwara podhalańska

Odmiana języka polskiego używana na Podhalu, należąca do dialektu małopolskiego. Charakteryzuje się m.in. mazurzeniem, akcentem na pierwszą sylabę wyrazu oraz zwężeniem samogłosek (np. „piyknie” zamiast „pięknie”). Zawiera też liczne zapożyczenia wołoskie, węgierskie i słowackie związane z pasterstwem.

Warto wiedziećGwara jest tu żywa, a nie odtwarzana na potrzeby turystów — usłyszysz ją w normalnych rozmowach mieszkańców między sobą.

Krzyż na Giewoncie

Stalowy krzyż o wysokości 15 metrów, ustawiony na szczycie Giewontu w 1901 roku z inicjatywy proboszcza zakopiańskiego. Elementy konstrukcji wnoszono na szczyt ręcznie. Krzyż stał się jednym z symboli Zakopanego i celem pielgrzymek.

Warto wiedziećMetalowa konstrukcja i łańcuchy na szlaku sprawiają, że podczas burzy szczyt jest śmiertelnie niebezpieczny — dochodziło tam do wypadków porażenia piorunem z ofiarami.

Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich

Festiwal organizowany w Zakopanem od końca lat 60. XX wieku, zwykle w sierpniu. Przyjeżdżają na niego zespoły folklorystyczne z całego świata, a program obejmuje konkursy, koncerty i korowody ulicami miasta.

PrzykładW tygodniu festiwalowym miasto jest wyjątkowo zatłoczone, a noclegi droższe — warto to uwzględnić przy planowaniu wyjazdu.

Muzyka podhalańska

Tradycyjna muzyka Podhala grana przez kapelę złożoną z prymu (pierwszych skrzypiec prowadzących melodię), jednego lub kilku sekundów oraz basów. Charakterystyczna skala góralska i ostry, wysoki sposób śpiewania odróżniają ją od muzyki innych regionów Polski.

Warto wiedziećMotywy podhalańskie wykorzystywali kompozytorzy klasyczni — najbardziej znany przykład to „Harnasie” Karola Szymanowskiego.

Owczarek podhalański

Duży biały pies pasterski hodowany na Podhalu do pilnowania stad owiec przed wilkami i niedźwiedziami. Pracuje samodzielnie, żyjąc przy stadzie, a nie na komendę — stąd jego niezależny charakter. Biała sierść pozwalała pasterzowi odróżnić psa od drapieżnika o zmierzchu.

Warto wiedziećPsy pozujące do zdjęć na Krupówkach i Gubałówce to często właśnie owczarki podhalańskie. Za zdjęcie zwykle oczekiwana jest opłata — warto ustalić ją przed, a nie po.

Redyk

Uroczyste przepędzanie owiec — wiosną z wsi na hale, jesienią z hal z powrotem do gospodarzy. Redykowi towarzyszą obrzędy, muzyka i podział serów. Terminy wyznaczał kalendarz świąt: wyjście na hale wiosną, powrót około końca września.

Warto wiedziećPrzy jesiennym redyku rozdawano redykołki — małe serki w kształcie zwierzątek. Stąd ich nazwa.

Sabałowe Bajania

Ogólnopolski festiwal folkloru organizowany w Bukowinie Tatrzańskiej od końca lat 60. XX wieku, zwykle w sierpniu. Jego rdzeniem jest konkurs gawędziarzy, instrumentalistów, śpiewaków i tancerzy ludowych z całej Polski. Nazwa upamiętnia Sabałę.

Warto wiedziećTo wydarzenie zorientowane na autentyczny przekaz ludowy, nie na scenografię dla turystów — dobre miejsce, by usłyszeć gwarę w naturalnej formie.

Styl zakopiański

Styl w architekturze i sztuce użytkowej stworzony przez Stanisława Witkiewicza w latach 90. XIX wieku, oparty na motywach budownictwa i zdobnictwa podhalańskiego. Cechuje go wysoki kamienny podmurek, strome dachy, drewniana konstrukcja zrębowa i bogata dekoracja snycerska. Miał być propozycją polskiego stylu narodowego.

PrzykładNajlepsze przykłady w Zakopanem to willa Koliba (1892–1893), willa Pod Jedlami i kaplica w Jaszczurówce.

Warto wiedziećNie każdy drewniany dom z rzeźbionym gankiem to styl zakopiański — większość współczesnych pensjonatów tylko cytuje wybrane elementy.

TOPR

Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe — służba ratownictwa górskiego działająca w polskich Tatrach, założona w 1909 roku z inicjatywy Mariusza Zaruskiego. Prowadzi akcje poszukiwawcze i ratownicze, dyżury śmigłowca oraz działalność prewencyjną.

PrzykładNumery alarmowe: 601 100 300 oraz 985. Warto zapisać oba w telefonie i pobrać aplikację ratunkową przed wyjściem w góry.

Warto wiedziećPomoc TOPR jest bezpłatna, ale to nie znaczy, że ryzyko jest darmowe — każda akcja naraża ratowników. Zawracanie przy złej pogodzie jest decyzją mocniejszą niż upór.

Watra

Ognisko palone w bacówce, tradycyjnie podtrzymywane bez przerwy przez cały sezon wypasowy — od wiosennego redyku do jesiennego powrotu z hal. Nad watrą wisi kocioł do podgrzewania mleka, a dym wędzi zawieszone sery.

Warto wiedziećSłowo jest pochodzenia wołoskiego, podobnie jak większość podhalańskiego słownictwa pasterskiego: baca, juhas, bacówka, żentyca czy redyk.

Witkiewicz Stanisław

Stanisław Witkiewicz (1851–1915) — malarz, krytyk sztuki i pisarz, twórca stylu zakopiańskiego. Przyjechał do Zakopanego dla zdrowia i zaczął projektować budynki oparte na miejscowej tradycji ciesielskiej. Jego synem był Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy.

Warto wiedziećWitkiewicz nie był z wykształcenia architektem — do projektowania doszedł od strony malarstwa i badania miejscowego zdobnictwa.

Wołosi

Pasterskie grupy ludności wędrujące łukiem Karpat mniej więcej od XIV do XVI wieku, które przyniosły w te góry gospodarkę szałaśniczą: wypas owiec na halach, wyrób serów podpuszczkowych i związaną z tym organizację pracy. Osadnictwo wołoskie ukształtowało kulturę materialną całego regionu.

Warto wiedziećWołoskie pochodzenie mają słowa baca, juhas, bacówka, watra, żentyca, redyk i wiele nazw terenowych — to najtrwalszy ślad tej migracji.

Zbójnicki

Męski taniec podhalański wykonywany w kręgu, z ciupagami, z wyskokami, przysiadami i uderzeniami ciupag o siebie. Jest popisowy i wymaga siły oraz kondycji. Do niedawna należał wyłącznie do repertuaru męskiego.

Związek Podhalan

Organizacja regionalna zrzeszająca górali, powstała w 1919 roku, działająca na rzecz zachowania gwary, stroju, muzyki i obyczaju Podhala. Ma oddziały w wielu miejscowościach regionu, a także struktury wśród Polonii góralskiej w Stanach Zjednoczonych.

Baw sie

Góralskie pożegnanie, znaczące mniej więcej „trzymaj się”, „bądź zdrów”. Nie chodzi o zabawę w dosłownym sensie — to formuła rozstania. W liczbie mnogiej: „bawcie sie”.

Przykład— No to lece. — Baw sie!

Ceper

Określenie osoby spoza gór, przybysza z nizin — najczęściej turysty. Liczba mnoga to „cepry”, a przymiotnik „ceprowski”. Bywa neutralne albo lekko drwiące, w zależności od tonu; pochodzenie słowa nie jest pewne.

Przykład„Ceper” w ustach górala nie zawsze jest obelgą, ale nie jest też komplementem.

Warto wiedziećZakopiańczycy odróżniają cepra od „ceprostrady” — żartobliwego określenia zatłoczonych Krupówek.

Dyć

Partykuła znacząca „przecież”, „no przecież”. Wzmacnia wypowiedź i sygnalizuje, że coś jest oczywiste.

Przykład„Dyć wiem” — przecież wiem.

Fto

Gwarowa forma zaimka „kto”. Grupa „kt” przechodzi w „ft”; podobnie „ftory” znaczy „który”.

Przykład„Fto tam?” — kto tam?

Hań

Przysłówek znaczący „tam”, „w tamtym miejscu”. Często w połączeniach: „hań het” — daleko tam, „hań w dole” — tam na dole.

Przykład„Hań za lasem” — tam za lasem.

Hej

Najbardziej rozpoznawalny wtręt gwary podhalańskiej. Pełni funkcję potwierdzenia („tak, właśnie”), a częściej — dopowiedzenia na końcu zdania, wzmacniającego jego wydźwięk. Nie jest powitaniem.

Przykład„Piyknie dziś w górach, hej!”

Warto wiedziećNadużywane w stylizacjach turystycznych. W naturalnej mowie pada rzadziej, niż sugerują to pamiątkowe napisy.

Ino

Znaczy „tylko”, „jedynie”. Występuje też w połączeniach typu „ino co” — dopiero co.

Przykład„Ino tela” — tylko tyle.

Ka

Zaimek pytający znaczący „gdzie”. Stąd najbardziej znane gwarowe pytanie: „Ka idzies?”, czyli „Gdzie idziesz?”. W innych formach: „kany” — dokąd, „ka bądź” — gdziekolwiek.

Przykład„Ka idzies?” — Gdzie idziesz?

Kie

Spójnik i przysłówek znaczący „kiedy”, „gdy”. Formy pokrewne: „kieby” — gdyby, „kiesi” — kiedyś.

Przykład„Kie przyjdzies?” — kiedy przyjdziesz?

Mazurzenie

Cecha wymowy polegająca na zastępowaniu głosek sz, ż, cz odpowiednio przez s, z, c. To jedna z najbardziej słyszalnych właściwości gwary podhalańskiej i wielu innych gwar małopolskich i mazowieckich.

Przykład„Cysty” zamiast „czysty”, „zaba” zamiast „żaba”, „syćko” zamiast „wszystko”.

Warto wiedziećMazurzenie nie obejmuje głoski „rz”, która zachowuje się inaczej — dlatego mówi się „rzyka”, a nie „zyka”.

Piyknie

Gwarowa forma słowa „pięknie”, pokazująca charakterystyczne zwężenie samogłosek: „ę” przechodzi w „y”. Podobnie „piyrsy” — pierwszy, „biyda” — bieda.

Przykład„Piyknie dziękujem” — pięknie dziękuję.

Scyńść Boze

Gwarowa postać powitania „Szczęść Boże”, używanego tradycyjnie przy spotkaniu, zwłaszcza gdy ktoś pracuje. Widać w niej mazurzenie: „szcz” przechodzi w „sc”, a „ż” w „z”.

Smrek

Gwarowa nazwa świerka. Słowo wspólne dla całego łuku Karpat — występuje także po stronie słowackiej i czeskiej. Stąd nazwy miejscowe: Smreczyński Staw, Smreczyński Wierch.

Śwarny

Przymiotnik znaczący „przystojny”, „dziarski”, „zgrabny”. Używany zarówno o mężczyznach, jak i o kobietach, a przenośnie także o rzeczach ładnie zrobionych.

Przykład„Śwarny chłopok” — przystojny, zuchowaty chłopak.

Wartko

Przysłówek znaczący „szybko”, „prędko”. Ta sama podstawa co w wyrazie „wartki” w polszczyźnie ogólnej, ale w gwarze używana o wiele częściej i w szerszym zakresie.

Przykład„Idź wartko” — idź szybko.